بزهكاري اطفال و نوجوانان
نويسنده: محمدرضا رضايي
 

بسمه تعالي
بزهكاري اطفال و نوجوانان

مقدمه
يكي از مسائل پيچيده و ناراحت كننده فعلي كه توجه بسياري از محققين ، جامعه شناسان ،جرم شناسان و روانشناسان و متخصصين را به خود معطوف ساخته است موضوع مجرمين كم سن و سال يا اطفال و نوجوانان بزهكار ميباشد.
بزهكاري در معني و مفهوم لفظي عبارت است از ترك انجام وظيفه قانوني و يا ارتكاب عمل خطايي كه الزاماً عنوان جرم ندارد بهر حال اين اصطلاح غالباً معادل جرم و بويژه درباره جرايم ارتكابي از سوي اطفال و نوجوانان بكار ميرود. تعبير بزهكار در بعضي موارد به فردي نسبت داده ميشود كه صرفاً مرتكب جرم نشده بلكه بطور كلي فردي سركش و ضد اجتماعي است در مورد اطفال ميتوان به رفتارهاي اشاره كرد كه هر چند به ظاهر و به واقع جرم نيستند اما با توجه به اينكه اين رفتارها در دوره تكامل تكويني و رشد رواني بروز ميكنند ممكن است زمينه ساز ارتكاب بزه به معناي خاص يعني جرم شوند و گاه از همين كودك تبهكار ي حرفه اي بوجود بياورند از جمله اينگونه رفتارها ميتوان به ،فرار از مدرسه، توهين به بزرگترها ،تخريب اموال عمومي ،فرار از سلطه والدين و ولگردي اشاره كردبيترديد عوامل مختلفي دربروز اينگونه رفتارها از جانب كودك سهيم هستند و ميتوان از كمبودهاي عاطفي او در خانواده و اجتماع به عنوان يكي از مهمترين علل نام برد.
امروزه تقريباً در تمام جهان هر يك از كشوها براي اطفال و نوجواناني كه رفتار و تمايلات خاص خود را دارند به كار ميبرند،با وجود اين اسامي و عناوين كه براي اطفال و نوجوانان بزهكار به كار ميبرند آيا ميتوان تصور نمود كه هر طفل و نوجواني كه خود را با معيارهاي خانوادگي و اجتماعي هم آهنگ نسازد بالاخره روزي سر از جرگه بزهكاران در خواهد آورد.در اين خصوص در كشورهاي مختلف نظرات متفاوتي وجود دارد مثلاً در قاهره جمع كردن ته سيگار از خيابانه جرم است اطلاعات موجود از لاگوس و نيجريه نشان ميدهد كه سرپيچي و عدم اطاعت از والدين جرم مهم و بزرگي محسوب ميشود در فرانسه بلژيك سويس نيز عنوان بزهكار به طفلي اطلاق ميشود كه جرمي را به صورت خلاف و يا جنايت مرتكب شده باشد در ايران طفل بزهكار به شخصي كفتي ميشود كه مرتكب عملي گردد كه قانون و شرع ارتكاب آن را منع كرده است و يا ترك عملي كه انجام آن واجب و لازم دانسته چنين كسي در اسلام گنهكار و مجرم شناخته ميشود و اگر توبه نكند بايد مجازات شود چهبراي جرمش حد و حكم مشخصي تعيين شده يا نشده باشد و در صورت دوم به دستور حاكم شرع و مجتهد جامع الشرايط و مرجع صلاحيتدار تاذيب و تعزير ميشود.

انواع جرايم ارتكابي اطفال و نوجوانان
انواع جرايم ارتكابي اطفال و نوجوانان
انواع مختلف جرايم اطفال از قديمي ترين در جوامع بشري وجود داشته و ميتوان گفت كه از عمر اين پدده اجتماعي همانقدر ميگذرد كه از عمر جوامع بشري گذشته منتهي بايد توجه داشت كه تا قبل از انثلاب صنعتي نوزدهم اينگونه جرايم به درستي شناخته نشده بود و آن چنان وسعت و گسترش نيافته بود.كه جنبه يك پديده اجتماعي را پيدا نمايد از قرن نوزدهم به بعد است كه جرايم اطفال و نوجوانا به عنوان يك پديده اجتماعي مورد توجه انديشمندان و علماي حقوق جزا قرار ميگرد.
البته بايد خاطر نشان نمود كه نوع جرم ارتكابي اطفال بنا به علل و انگيزه و كيفيت اعمال ارتكابي با بزرگسالان متفاوت ميباشد اطفال غالباً جرايم را به صورت گروهي و گاهي با تشكيل باندهاي متفاوت مرتكب ميگردند در صورتي كه بزرگسالان غالباً به صورت انفرادي مرتكب اعمال بزهكارانه ميشوند.
در اكثر جوامع بالاخص جهان سوم تفاوتهاي فاحشي بين جرايم دختران و پسران وجود داشته و نسبت بزهكاري اناث نسبت به بزهكاران ذكور به مراتب كمتر است و نهايتاً جرائم بر ضد اموال بزرگترين رقم بزهكاري اطفال و نوجوانان را تشكيل ميدهد.

بخش اول : جرايم بر ضد اشخاص
در زمره جرايم بر ضد اشخاص، ارتكابي توسط اطفال و نوجوانان بزهكار ميتوان به اعمال منافي عفت ايراد ضرب و جرع عمدي و يا غير عمدي اشاره نمود.
بخش دوم :جرايم بر ضد اموال
موضوع ديگري كه در كليه اجتماعات گذشته و در حال به طور نسبي وجود دارد جرايم بر ضد اموال است كه با توجه به محيط زندگي مردم ، ميزان و نوع آن در هر اجتماعي نسبت به اجتماع ديگر متفاوت ميباشد به طور كلي تعداد سرقت اطفال و نوجوانان تسبت به ساير جرايم به اندازه اي زياد است كه ميتوان حتي جرايم اطفال و نوجوانان را به سرقتهاي ارتكابي آنان اختصاص داد.
بخش سوم : جرايم بر ضد نظم عمومي جامعه
هر اجتماعي طبق آداب و سنن ، رسوم ومعتقدات اخلاق و ديني ،وضع اقتصاديو سياسي داراي اصول و قواعدي است و اگر فردي در جامعه اصول و قواعد مزبور را مراعات ننمود و بخواهد نظم عمومي جامعه رامختل نمايد جرم محسوب و قابل تعقيب و مجازات ميباشد از جمله اعمالي كه از نظر اجتماع ناپسنديده بوده و مخل نظم عمومي محسوب ميشوند عبارتند از:
الف: اعتياد به مواد مخدر و توزيع آن
ب: ولگردي
ج : جرايم منكراتي:
۱- بيحجابي و بد حجابي
۲- پخش موسيقي مبتذل
۳- برگذاري و شركت در مجالس لهو لعب
علل ارتلاب بزهکاری اطفال و نوجوانان
شناسایی شخصیت اطفال و نوجوانان و پي بردن به علل ارتکاب جرم از مهمترین وظایف هر دادرس دادگاه اطفال است تنها توجه به عملی که از مجرم سرزده بدون توجه به شخصیت او کاری است عبث و بیهوده.
در امور جزائی کوشش می شود که بیش از صدور رای دادگاه ، علل ارتکاب جرم روشن شود و اقدام نامعینی متناسب به عمل آید به نحوی که از وقوع نظایر آن جرم در آینده جلوگیری شود و این نکته به خوبی می رساند که توجه حقوق جزا بلاخص در مورد اطفال و نوجوانان به آینده است نه گذشته و مجازات جنبه انتظامی ندارد. بلکه جلوگیری از وقوع و تکرار جرم مشابه است. مجرم را برای آن تحت یک سلسله رژیم اقدامات تامینی قرار می دهند که در آینده از میزان جرم کاسته شود.
(پس از تولد، محیط خانواده مهمترین عامل موثر در تکوین و تحویل شخصیت کودکان است). اگر محیط خانواده سالم و مناسب باشد، در کودک اعتماد به نفس و مهر و محبّت، همسازی، انطباق، قدرت پذیرش مسولیت و بالاخره شخصیت سالم به وجود می آید برعکس در خانواده ناسالم رشد طبیعی شخصیت کودک، کند صورت می گیرد و او را آماده بزهکاری می سازد.
شخصیت کودک از زمان تولد تحت تاثیر رفتار پدر و مادر و دیگر اعضاء خانواده قرار می گیرد و در واقع پایه های شخصیت در خانواده گذاشته می شود. اما عوامل دیگری نیز مانند رفتار همسایه ها، دوستان کودک، محیط مدرسه وآموزشی در شخصیت کودک اثر می گذارد.(مدرسه می تواند رابطه صمیمی با کودک برقرار کرده و او را آماده پذیرش مسولیت، تصمیم گیری و حل مسائل زندگی سازد بنابراین آموزگاران نیز مانند پدر و مادر در شکل دادن شخصیت تاثیر دارند.)
فرهنگ جامعه نیز بر شخصیت افراد تاثیر می گذارد. شخص پس از مرحله کودکی و نوجوانی در مسیر جدید فرهنگی قرار می گیرد و با فرهنگ غیر مادی جامعه خود آشنا می شود و از آنها متاثر می شود. او ناگزیر است که در اجتماع زندگی کند. بامبانی دینی و امور مذهبی آشنا شود. معیارهای اخلاقی را بپذیرد ودر روشنی تکامل خود از همه جنبه های فرهنگی جامعه برخوردار شود. به این ترتیب نفوذ فرهنگ و جامعه و به عبارت دیگر کلیه جنبه های فرهنگی و نیرو های اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی در تغییر و تحول شخصیت اثر می گذارد و سبب رفتار بهنجار و یا ناهنجار شخصیت می شوند. بنابراین تکامل شخصیت انسان در اجتماع تحقق می یابد شرایط نامناسب اجتماع نیز سبب پریشانی فرد شده و با ایجاد عقده های روانی وکشمکش وتضاد درونی واحساس محرومیت فعالیت های شخصی را از مسیر طبيعی خارج میکند.با توجه به مطالب فوق وبه منظور تسهیل در مطالعه علل بزهکاری اطفال ونوجوانان، عوامل مزبور را در دو گروه مورد بررسی قرار می دهیم ( یکی علل مربوط به شخص بزهکار ودیگری مربوط به جامعه ، فرهنگ وتعلیم وتربیت که در خارج از شخص بزهکار وجود دارد.گروه اول که به عوامل بزه زاری داخلی ) شامل کلیه عوامل انسانی وروانی اعم از ساختمان بدن،طرز کار غدد داخلی ،ناراحتی های روانی ،بیماری های جسمی وعفونی ومغزی می باشد(درصورتی که عوامل خارجی در خارج از شخص انسان قرار داشته باشد.)وشامل کلیه تاثیرات ناشی از محیط اعم از محیط خانوادگی ،وضع اجتماعی،وضع اقتصادی وغیره می باشد.
مبحث اول: عوامل بزه زاری داخلی
برخی از خصوصیات وصفات فردی،طفل را به سوی بدکاری سوق می دهد.این خصوصیات درونی ومربوط به شخصیت مجرم است پاره ای ازاین صفات که جزء سجایای فردی محسوب می شوند عبارتند از : فراغت ، عوامل ذاتی غیر ارثی واختلاف درونی.
*وراثت : (یکی از عواملی که شخصیت فرد را تحت تاثیر خود قرار داده ومورد توجه جرم شناسان نیز واقع شده است).عوامل ارثی است.همانطور که انسان از لحاظ مالی وارث بستگان خود می باشد ممکن است از نظر فردی نیز وارث استعدادها خود صفت های خوب وبد نیاکان خود که از راه وراثت به او منتقل می شودباشد شباهت ظاهری والدین با کودکان چون سیاهی چشم یا سپیدی رخسار ومقایسه رفتارهای پدرومادر با فرزند چون نحوه اخم شکل مهر ،نوع لبخند مانندی این ها وراثت را همیشه به عنوان یک پدیده قابل تامل مطرح کرده است.(در شریعت مقدس اسلام نقش وراهنما مورد توجه بوده واز وراثت با کلمه " عرق" یاده شده است)
* عوامل ذاتی غیر ارثی : قبل از انعقاد نطفه وتشکلیل جنین عوامل ارثی به نحوی از طریق زنها در شخصیت افراد موثر واقع می شود.عوامل دیگری نیز وجود دارند که از زمان انعقاد نطفه تا زمان تولدروی جنین اثر می گذارندوتاثیر هر یک از عوامل درشخصیت طفل غیر قابل انکار است.شامل:
الف: عوامل مربوط به دوران حاملگی :
سن مادر
سوءتغذیه
تاثیر داروهای شیمیایی
تاثیر الکل ومواد مخدر
بیماریهای مادر دردوران بارداری
حالات حیجانی عاطفی مادر
تاثیر تشعشات رادیو اکتیو
ب : عوامل مربوط به دوران زایمان :
علاوه بر عوامل مربوط به دوران بارداری عوامل دیگری وجود دارند که بر نوزاد اثرگذارده وشخصیت او راتحت تاثیر قرار می دهد. به عنوان مثال : استعمال داروهای بی هوشی وانبر قابلگی هنگام تولد به منظور عدم احساس درد ، اگر مقدار آن زیاد باشد.ممکن است روی مغز را اعصاب نوزاد موثر واقع شود.
* اختلافات روانی
تحقق وپیدایش پدیده جنایی را نباید منحصر به عوامل فیزیکی وزیستی نمود.درست است که در برخی از موارد ،عوامل زیستی تاثیر فراوانی در پیدایش جرم دارند . ولی با این عوامل به تنهایی قادر به ایجاد پدیده ضد اجتماعی نبوده بلکه بایستی با عوامل روانی توام گردیده ومجموعاً کسی را وادار به ارتکاب پدیده جنایی نماید. چرا که انسان مجموعه ای است از تن وروان واین دوقسمت چنان به یکدیگر وابسته اندکه جدایی آنها امکان پذیر نیست.
مبحث دوم : بزه زاری خارجی
همانطور که عوامل بزه زاری داخلی ، یعنی عوامل روانی وعوامل زیستی فراوان بوده والحصاء ممکن نیست. به همین ترتیب نیز تعداد عوامل بزه زاری خارجی نیز کم نمی باشد. در این جا سعی می شود که تعدادی از این عوامل مورد اشاره قرار گیرند.
مشکلات ناشی از زندگی خانوادگی طفلی که در محیط خانوادگی خود دارای اطرافیان دلسوز ومهربانی نباشد. طبعاً احساس بد بختی نموده وسعی می کند خودرا حتی المقدور از کانون خانوادگی دورساخته وسعادت وآرامش گمشده را در محیط های خارجی بیابد. مشکلات ناشی از زندگی خانوادگی شامل موارد زیر می باشد.
الف : آلودگی های خانواده
ب: ناسازگاری ونابسامانی های موجود درخانواده
ج: قیود خانوادگی
د: فقدان والدین
*مشکلات ناشی از عوامل اجتماعی
این عوامل شامل تمام اوضاع واحوال ومقتضیات عمومی یک اجتماع است. که برروی تمام افراد آن جامعه اثر مشترکی دارد خود به دودسته تقسیم می شود:
الف : محیط اجتماعی
ب: تاثیروسایل ارتباط جمعی

الف) محیط اجتماعی :
محیط از نظر کمی به محیط های کوچک وبزرگ واز لحاظ کیفی به محیط های طبیعی ،فرهنگی ،اقتصادی وغیره تقسیم می شود.
ب) تاثیر وسایل ارتباط جمعی :
وسایل ارتباط جمعی نظیر رادیو ،سینما ومطبوعات از جمله عواملی هستندکه در هدایت ، تربیت وسازندگی وبالا بردن شعور اجتماعی اطفال ونوجوانان نقش موثری ایفا می کنندبرعکس اگر جهت آن برخلاف خیروصلاح عمومی باشد.می تواند باعث گمراهی ، انحراف ، فساد ، آلودگی وگاهی بزه کاری اطفال ونوجوانان شود.
عوامل بازدارنده بزهکاری اطفال ونوجوانان
همان طور که نمی توان هیچ یک از امراض را به طور قاطع وکلی از بیخ وبن ریشه کن نم.دهمتن طور هم ریشه کن ساختن قطعی بزهکاری اطفال ونوجوانان کاری است بس مشکل وحتی غیر ممکن ، با وجود این روشهایی وجود داردکه با استفاده از آن می توان از راتکاب به جرائک ارتکابی اطفال ونوجوانان را به نحو محسوسی تقلیل داده واز گسترش روز افزون آن جلوگیری نمود.
مبحث اول : ضرورت مبارزه جامعه با پدیده ضد اجتماعی:
هر سال پدیده ضد اجتماعی خسارات فراوان جانی ومالی وناموسی به مردم وکشور وارد می نماید.پدیده ضد اجتماعی نه تنها جان ومال وناموس وشرف مردم را مورد حمله وتعرض قرار می دهد، بلکه خسارات هنگفتی نیز به مملکت وجامعه وارد می نمایدجامعه مجبور است مخارج دادگستری ونیروی انتظامی وکلیه نهاد های وابسته به قوه قضائیه بپردازد مجموع این خسارات را دانشمندان تاوان نامیده اند.ولی در مورد تاوان وقیمتی که اجتماع باید برای بزهکاری بپردازد مطالعاتی در مملکت ما به عمل نیامده است.
*ضرورت وطرق مبارزه :
برای مبارزه اساسی بایستی با علل مبارزه نمود نه با معلول قرنهاست که دولتها راه مبارزه بابزهکاری را در برقراری مجازات ویا تشدید مجازات دانسته اند.در اواخر قرن نوزدهم آنر یکوفری دانشمند جرم شناس ایتالیایی با پیشنهاد تلی ابیر دیگلری به جای مجازات معتقد بودکه ( برای دفاع جامعه در قبال بزهکاری واعتلاء سطح اخلاقی مردم، کوچکترین پیشرفت در وسایل واقدامات جلوگیری از جرم كه هزار بار بیش از وضع به هم ريخته یک دوره حقوقی جزا ارزش دارد).این گفته ابير هنوز هم ارزش خودرا از دست نداده است.
در مهرماه سال ۱۳۶۹ بیش از یکصدو پنجاه تن از سران سیاسی کشورها ویا نمایندگان بلند پایه بار دیگر با هدف بهبود وضعیت کودکان در دهه ی پایان قرن بیستم در مقر اصلی سازمان ملل گردهم آمدند. در این گردهمایی اهدافی جهت اجراء به کلیه کشورها توصیه شده است.
*فرق بین مجرم و غیرمجرم:
(مجرم کسی است که دارای ظرفیات کیفری بوده و در موقعیت خاص مرتکب جرم می شود) این گفته کاملاً درست و منطقی است. در همه ی افراد ذراتی از تمایلات ارتکاب جرم وجود دارد چه کسی می تواند ادعا کند که هیچ گاه در ضمیر باطنش خطور نکرده که مرتکب جرمی شود(چه کسی می تواند ادعاکند که در لحظات خشم و غصب و عصبانیت قصد زدن طرف مقابل نداشته باشدولی همه مردم مرتکب جرم نمی شوند. تعلیم و تربیت، تنفر از آزار و اذیت به دیگران ، احترام به هم نوع ترس از بیآبرویی و بالاخره ترس از مجازات کیفری اکثریت مردم را از ارتکاب جرم باز می داردکه این مجرم کسی است که این سدهای اخلاقی و اجتماعی در او موثرنبوده و نمی تواند او را از ارتکاب جرم باز دارد.)فقدان سدهای اخلاقی واجتماعی موجب پیدایش (ظرفیت وشخصیت فکری)درمجرم می شود.
مبحث دوم: طرق پیشگیری از ارتکاب بزه اطفال
اعتقاد عمومی براین است که گسترش برنامه های اجتماعی نظیر : گواهی ازدواج ،تاسیس درمانگاهای ویژه زنان باردار وایجاد زایشگاه ها ودرمانگاههای ویژه نوزادان ،برقراری وکمک هزینه های خانوادگی وبالابردن سطح آموزش وپرورش وچندین عوامل دیگر ،مناسب ترین راه برای پیشگیری از ارتکاب بزهکاری اطفال ونوجوانان می باشد.
مقررات مربوط به قبل از تولد اطفال :
در مبحث گذشته گفته شدکه عوامل ارثی وعوامل ذاتی غیرارثی تا چه میزان درارتکاب جرائم اطفال ونوجوانان موثر می باشد.اگرچه امروزه اغلب اطفال غیرعادی وبه اصطلاح آنور مال قابل معالجه ودرمان بوده ولی برخی از روانشناسان عقیده دارندکه علاج واقعه راقبل از وقوع باید گرفت جهت حصول این هدف می بایست که:
مبارزه جدی وقاطع علیه امراض خانمان براندازی چون سل، سیخلبس ، سرخک وناراحتی های روانی ارثی از طرف دستگاههای بهداشتی به عمل می آید.
باید در مورد جلوگیری از مصرف بعضی قرصها وداروهای ضد آبستنی دقت کافی به عمل آید.
برای حفظ حمل کودکی که هنوز به دنیانیامده درکشور ما مقرراتی تصویب گردیدفیالمثل درقانون جزا سقط جنین ريا، جرمی جنایی محسوب می شود.مگر بانظر پزشکی . گاهی سقط جنین به منظور جلوگیری از ازدیاد نسل صورت می گیردکه از نظر مقتل این علت موجه دانسته نشده ولی دربرخی از کشورها مانند فرانسه سقط جنین تا ۱۰ هفته اول بارداری ودر آلمان تا ۳ماه حتی بدون نیاز پزشکی جایز دانسته شده است.
مادران باید از استعمال الکل ومواد مخدر ومشروبات الکلی دردوران حاملگی خودداری نمایند.چراکه تجربه وآمار نشان می دهد. کهاستعمال الکل ومواد مخدر درپیدایش جرائم تاثیر فراوان داشته ودارد.
_مقررات بعد از تولد طفل:
الف: ایجاد محیطی آرام وسالم در خانواده
ب: تامین آموزش وپرورش مناسب
الف) برای اینکه خانواده از محیطی آرام وسالم برخوردار باشد رعایت نکاتی ضروری است:
۱-برقراری دوستی و تفاهم بین والدین
۲- همبازی شدن با کودک ونوجوانان
۳- احتراز از رقابت محبت فرزندان
۴- عدم ایجاد ناسازگاری در محیط خانواده
۵- عدم پرخاشگری والدین نسبت به خود ویا نسبت به فرزندان
۶- پرورش حس اعتمادبه نفس
۷- تامین محیط مسکن مناسب
۸- جلوگیری از تحریک جنسی فرزندان
۹- تامین نیازهای مادی و معنوی
ب:تامین آموزش و پرورش مناسب:بعداز محیط خانواده که محیطی غیر انتخابی و حقی برای کودک و نوجوان است محیط مدرسه و کلاس درس موثر در پیشگیری بزهکاری اطفال ونوجوان می باشد.
نقش مدرسه در پیشگیری از بزهکاری
نقش معلم در پیشگیری از بزهکاری
۱- مدرسه به عنوان یک واحد کنترل اجتماعی به دانش آموزان می آموزد که چرا به خاطر هدف و نظم جامعه آموزشی لازم است مقررات را رعایت کند. مدرسه اصل پاداش و کیفر را تعلیم می دهدو کودک می آموزد با کارو تلاش و رفتار مناسب پاداش شایسته بگیرد در غیر این صورت کیفری ببینلی.
۲- هیچکس به اندازه معلم برای آفریدن یک محیط مساعد، دلپذیر، صمیمی و توام باگذشت و همکاری مسولیت ندارد. چراکه در جریان تعلیم و تعلم در شرایط معلم نقش مفتاح مشکلات را به عهده دارد و خلاقیت از آن اوست.